11 كاتژمێر لەمەوپێش11 کاژمێر دانراوە لە سەردەمی ئێستادا، تێگەیشتن لە "ئینتەرنێتی ئامێرەکان" (IoT) گۆڕانکاری بنەڕەتی بەسەردا هاتووە. ئەگەر جاران بۆ Active IoT کێشەی سەرەکیمان گەیاندنی وایەر و گۆڕینی باتری بوو بۆ هەزاران سێنسەر، ئێستا تەکنەلۆژیای Passive IoT هاتووە بۆ ئەوەی ئەم بەربەستە بشکێنێت و "ژیری" ببەخشێتە هەموو تەنێکی فیزیکی بێ ئەوەی پێویستی بە سەرچاوەی وزەی خۆیی هەبێت.١. پێناسە و چەمکی تەکنیکی (The Concept)Passive IoT بەو ئامێر و سێنسەرە ئەلیکترۆنییە بچووکانە دەوترێت کە بەبێ باتری (Battery-free) کار دەکەن. ئەم ئامێرانە وزەی پێویست بۆ کارکردن و ناردنی داتا لە ژینگەی دەوروبەری خۆیانەوە وەردەگرن، کە ئەم پڕۆسەیەی پێ دەوترێت Energy Harvesting.سەرچاوەکانی وزە لەم تەکنەلۆژیایەدا:شەپۆلە ڕادیۆییەکان (RF Harvesting): بەکارهێنانی شەپۆلەکانی Wi-Fi، Bluetooth، و 5G وەک سەرچاوەی وزە.وزەی لەرینەوە (Kinetic): گۆڕینی جوڵە و لەرینەوەی ئامێرەکان بۆ کارەبا.جیاوازی گەرمی (Thermoelectric): سوودوەرگرتن لە گەرمی بۆرییەکان یان ئامێرەکان بۆ بەرهەمێنانی وزە.٢. بۆچی Passive IoT بۆ ئەندازیاران گرنگە؟لەکاتی دیزاینکردنی شارێکی زیرەک یان بینایەکی کارا (Efficient Building) ، ئەم تەکنەلۆژیایە سێ کێشەی سەرەکی چارەسەر دەکات:تێچووی چاککردنەوە (Zero Maintenance): چیتر پێویست ناکات تیمێکی تەکنیکی بنێریت بۆ گۆڕینی باتری هەزاران سێنسەر.قەبارە و جێگیرکردن: ئەم سێنسەرانە دەتوانن وەک "لەزگەیەک" بن، دەدرێن لە دیوار، ناو کۆنکرێت، یان سەر بۆرییەکان بێ ئەوەی پێویستیان بە وایەر ڕاکێشان هەبێت.بەردەوامی (Sustainability): ڕێگریکردن لە بەکارهێنانی ملیۆنان باتری کە زیانی گەورەی ژینگەییان هەیە.٣. جێبەجێکردنە کردەییەکان (Applications)تەکنەلۆژیای Passive IoT بەهۆی هەرزانیی نرخ و نەبوونی پاتری، دەتوانرێت لە هەموو کایەکانی ژیاندا بەکاربهێنرێت. لێرەدا گرنگترین بوارەکان دەخەینە ڕوو:أ. لە ژێرخانی شار و گواستنەوەدا (Smart City & Infrastructure)چاودێری پرد و ڕێگاوبان: چاندنی سێنسەر لەناو قووڵایی کۆنکرێتی پردەکان و تاوەرەکاندا بۆ پێوانەکردنی فشار، شێ، و درزبردن. ئەم سێنسەرانە بۆ ماوەی ٥٠ ساڵ بەردەوام داتا دەنێرن بێ ئەوەی پێویست بکات هیچ هەنگاوێک بنرێت بۆ گۆڕینی پاتری.بەڕێوەبردنی پاشماوە: دانانی سێنسەر لەناو سەتڵی خۆڵە گشتییەکان. تەنها کاتێک سەتڵەکە پڕ دەبێت، سێنسەرەکە ئاماژە بۆ شارەوانی دەنێرێت. ئەمە دەبێتە هۆی کەمکردنەوەی هاتووچۆی بێسوودی ئۆتۆمبێلی خۆڵ و پاشەکەوتکردنی سووتەمەنی.ترافیک و وەستانی ئۆتۆمبێل: دانانی سێنسەر لەناو شەقامەکان بۆ دیاریکردنی چۆڵبوونی شوێنی وەستانی ئۆتۆمبێل (Parking) و ناردنی زانیاری بۆ مۆبایلی شۆفێرەکان ڕاستەوخۆ.ب. لە کەرتی پیشەسازی و کارگەکاندا (Smart Manufacturing)چاودێریی بزوێنەرەکان: دانانی سێنسەری پاسیڤ لەسەر مۆتۆڕ و قایشی کارگەکان بۆ هەستکردن بە لەرینەوەی نائاسایی یان بەرزبوونەوەی گەرمی. ئەمە ڕێگە دەگرێت لە سووتانی لەناکاوی ئامێرەکان و ڕاگرتنی هێڵی بەرهەمهێنان.تەندروستی و سەلامەتی (HSE): دانانی سێنسەر لەناو کڵاو (Helmet) و جلی کرێکاران بۆ دڵنیابوون لەوەی کە هەمووان لە ناوچە سەلامەتەکاندان و لە کاتی هەر کەوتنێک یان مەترسییەکدا یەکسەر ئاماژەی فریاگوزاری بنێردرێت.ج. لە بەڕێوەبردنی کۆگا و لۆجستیکدا (Warehousing & Supply Chain)ژماردنی ئۆتۆماتیکی (Inventory): بەکارهێنانی تاگی پاسیڤ لەسەر هەموو کارتۆن و کاڵاکان. سیستەمەکە دەتوانێت هەزاران پارچە کاڵا لە یەک چرکەدا بژمێرێت بێ ئەوەی پێویست بە دەستی مرۆڤ بکات.ڕێگری لە دزین و ونبوون: چونکە سێنسەرەکان وەک لەزگەیەن و زۆر هەرزانن، دەتوانرێت لەسەر وردترین کاڵاکان دابنرێت بۆ دیاریکردنی شوێنەکەیان و ڕێگری لە چوونە دەرەوەی نایاسایی.د. لە کەرتی تەندروستی و نەخۆشخانەدا (Healthcare)چاودێریی نەخۆش: دانانی سێنسەری پاسیڤ لەناو جلی نەخۆش یان لەسەر جێگاکەی بۆ ئاگادارکردنەوەی پەرستاران لە کاتی جوڵەی نائاسایی یان کەوتنی نەخۆش.شوێنکەوتنی ئامێرە پزیشکییەکان: لە نەخۆشخانە گەورەکاندا، دۆزینەوەی ئامێری ئۆکسجین یان عارەبانەی گواستنەوە لە کاتی پێویستدا کاتێکی زۆر دەبات؛ سێنسەرە پاسیڤەکان شوێنی وردی هەموو ئامێرەکان لەسەر نەخشەی نەخۆشخانەکە نیشان دەدەن.هـ. لە ناو بینا زیرەکەکاندا (Smart Buildings)کۆنترۆڵی وردی ژینگەیی: چاندنی سێنسەر لەسەر مێزی فەرمانبەران بۆ ئەوەی سیستەمی ساردی و گەرمی تەنها ئەو ژوورە یاخود ئە ناوچەیە فێنک بکاتەوە کە کەسێکی لێ دانیشتووە.پاراستنی ئاسایش: سێنسەری دەرگا و پەنجەرەکان کە پێویستیان بە هیچ وایەر و پاترییەک نییە و بۆ هەمیشە کار دەکەن، بەمەش ئەگەری لەکارکەوتنی سیستەمی دزگیر (Security System) بەهۆی تەواوبوونی پاترییەوە دەگاتە سفر.ئەم جێبەجێکردنانە نیشانی دەدەن کە Passive IoT تەنها ئامرازێک نییە، بەڵکو سیستەمێکی دەمارییە بۆ هەر دامەزراوەیەک کە بیەوێت بە کەمترین تێچوو بەراورد بە Active IoT ، بەرزترین ئاستی کۆنترۆڵ و کارایی (Efficiency) بەدەستبهێنێت.٤. ستانداردە نێودەوڵەتییەکان و لایەنی یاساییهەر پڕۆژەیەک کە Passive IoT بەکاردەهێنێت، ئاسانتر دەتوانێت ئەم بڕوانامانە بەدەستبهێنێت:LEED & BREEAM بەهۆی کەمکردنەوەی بەکاربردنی وزە و پاشماوەی باتری.ISO 50001 بۆ بەڕێوەبردنی کارای وزە لە ڕێگەی داتای ورد و چرکەبەچرکە.ESG Compliance ڕاکێشانی وەبەرهێنەران بەهۆی پابەندبوون بە مەرجە ژینگەیی و کۆمەڵایەتییەکان.٥. ئاستەنگەکان (Challenges)سەرەڕای سوودەکانی، هێشتا هەندێک ئاستەنگ هەن:مەودای پەیوەندی: چونکە وزەیان زۆرکەمە، زۆربەیان بۆ مەودای کورت (وەک ناو بینایەک) گونجاون.ژێرخانی تۆڕ: پێویستیان بە وەرگری تایبەت (Gateways) هەیە کە بتوانن ئەو ئاماژە لاوازانە بخوێننەوە.پوختەPassive IoT تەنها پێشکەوتنێکی تەکنیکی نییە، بەڵکو گۆڕینی بۆچونی ئەندازیارییە لە "ئامێری کارەباییەوە" بۆ "ئامێری ژینگەیی". بۆ هەر ئەندازیار و خاوەن پڕۆژەیەک کە دەیەوێت بیناکەی بۆ داهاتوو (Future-proof) بێت، وەبەرهێنان لەم تەکنەلۆژیایەدا گەرەنتی کەمکردنەوەی خەرجییەکان و بەرزکردنەوەی بەهای موڵکەکەیە لە ئاستی نێودەوڵەتیدا. لە 11 كاتژمێر لهمهوپێش11 کاژمێر گۆڕانكاری تێدا كراوە لە لایەن فریدون فرج فتح الله ئەندازیاری کارەبا - ڕاوێژکارفریدون فرج فتح اللە
لە سەردەمی ئێستادا، تێگەیشتن لە "ئینتەرنێتی ئامێرەکان" (IoT) گۆڕانکاری بنەڕەتی بەسەردا هاتووە. ئەگەر جاران بۆ Active IoT کێشەی سەرەکیمان گەیاندنی وایەر و گۆڕینی باتری بوو بۆ هەزاران سێنسەر، ئێستا تەکنەلۆژیای Passive IoT هاتووە بۆ ئەوەی ئەم بەربەستە بشکێنێت و "ژیری" ببەخشێتە هەموو تەنێکی فیزیکی بێ ئەوەی پێویستی بە سەرچاوەی وزەی خۆیی هەبێت.
١. پێناسە و چەمکی تەکنیکی (The Concept)
Passive IoT بەو ئامێر و سێنسەرە ئەلیکترۆنییە بچووکانە دەوترێت کە بەبێ باتری (Battery-free) کار دەکەن. ئەم ئامێرانە وزەی پێویست بۆ کارکردن و ناردنی داتا لە ژینگەی دەوروبەری خۆیانەوە وەردەگرن، کە ئەم پڕۆسەیەی پێ دەوترێت Energy Harvesting.
سەرچاوەکانی وزە لەم تەکنەلۆژیایەدا:
شەپۆلە ڕادیۆییەکان (RF Harvesting): بەکارهێنانی شەپۆلەکانی Wi-Fi، Bluetooth، و 5G وەک سەرچاوەی وزە.
وزەی لەرینەوە (Kinetic): گۆڕینی جوڵە و لەرینەوەی ئامێرەکان بۆ کارەبا.
جیاوازی گەرمی (Thermoelectric): سوودوەرگرتن لە گەرمی بۆرییەکان یان ئامێرەکان بۆ بەرهەمێنانی وزە.
٢. بۆچی Passive IoT بۆ ئەندازیاران گرنگە؟
لەکاتی دیزاینکردنی شارێکی زیرەک یان بینایەکی کارا (Efficient Building) ، ئەم تەکنەلۆژیایە سێ کێشەی سەرەکی چارەسەر دەکات:
تێچووی چاککردنەوە (Zero Maintenance): چیتر پێویست ناکات تیمێکی تەکنیکی بنێریت بۆ گۆڕینی باتری هەزاران سێنسەر.
قەبارە و جێگیرکردن: ئەم سێنسەرانە دەتوانن وەک "لەزگەیەک" بن، دەدرێن لە دیوار، ناو کۆنکرێت، یان سەر بۆرییەکان بێ ئەوەی پێویستیان بە وایەر ڕاکێشان هەبێت.
بەردەوامی (Sustainability): ڕێگریکردن لە بەکارهێنانی ملیۆنان باتری کە زیانی گەورەی ژینگەییان هەیە.
٣. جێبەجێکردنە کردەییەکان (Applications)
تەکنەلۆژیای Passive IoT بەهۆی هەرزانیی نرخ و نەبوونی پاتری، دەتوانرێت لە هەموو کایەکانی ژیاندا بەکاربهێنرێت. لێرەدا گرنگترین بوارەکان دەخەینە ڕوو:
أ. لە ژێرخانی شار و گواستنەوەدا (Smart City & Infrastructure)
چاودێری پرد و ڕێگاوبان: چاندنی سێنسەر لەناو قووڵایی کۆنکرێتی پردەکان و تاوەرەکاندا بۆ پێوانەکردنی فشار، شێ، و درزبردن. ئەم سێنسەرانە بۆ ماوەی ٥٠ ساڵ بەردەوام داتا دەنێرن بێ ئەوەی پێویست بکات هیچ هەنگاوێک بنرێت بۆ گۆڕینی پاتری.
بەڕێوەبردنی پاشماوە: دانانی سێنسەر لەناو سەتڵی خۆڵە گشتییەکان. تەنها کاتێک سەتڵەکە پڕ دەبێت، سێنسەرەکە ئاماژە بۆ شارەوانی دەنێرێت. ئەمە دەبێتە هۆی کەمکردنەوەی هاتووچۆی بێسوودی ئۆتۆمبێلی خۆڵ و پاشەکەوتکردنی سووتەمەنی.
ترافیک و وەستانی ئۆتۆمبێل: دانانی سێنسەر لەناو شەقامەکان بۆ دیاریکردنی چۆڵبوونی شوێنی وەستانی ئۆتۆمبێل (Parking) و ناردنی زانیاری بۆ مۆبایلی شۆفێرەکان ڕاستەوخۆ.
ب. لە کەرتی پیشەسازی و کارگەکاندا (Smart Manufacturing)
چاودێریی بزوێنەرەکان: دانانی سێنسەری پاسیڤ لەسەر مۆتۆڕ و قایشی کارگەکان بۆ هەستکردن بە لەرینەوەی نائاسایی یان بەرزبوونەوەی گەرمی. ئەمە ڕێگە دەگرێت لە سووتانی لەناکاوی ئامێرەکان و ڕاگرتنی هێڵی بەرهەمهێنان.
تەندروستی و سەلامەتی (HSE): دانانی سێنسەر لەناو کڵاو (Helmet) و جلی کرێکاران بۆ دڵنیابوون لەوەی کە هەمووان لە ناوچە سەلامەتەکاندان و لە کاتی هەر کەوتنێک یان مەترسییەکدا یەکسەر ئاماژەی فریاگوزاری بنێردرێت.
ج. لە بەڕێوەبردنی کۆگا و لۆجستیکدا (Warehousing & Supply Chain)
ژماردنی ئۆتۆماتیکی (Inventory): بەکارهێنانی تاگی پاسیڤ لەسەر هەموو کارتۆن و کاڵاکان. سیستەمەکە دەتوانێت هەزاران پارچە کاڵا لە یەک چرکەدا بژمێرێت بێ ئەوەی پێویست بە دەستی مرۆڤ بکات.
ڕێگری لە دزین و ونبوون: چونکە سێنسەرەکان وەک لەزگەیەن و زۆر هەرزانن، دەتوانرێت لەسەر وردترین کاڵاکان دابنرێت بۆ دیاریکردنی شوێنەکەیان و ڕێگری لە چوونە دەرەوەی نایاسایی.
د. لە کەرتی تەندروستی و نەخۆشخانەدا (Healthcare)
چاودێریی نەخۆش: دانانی سێنسەری پاسیڤ لەناو جلی نەخۆش یان لەسەر جێگاکەی بۆ ئاگادارکردنەوەی پەرستاران لە کاتی جوڵەی نائاسایی یان کەوتنی نەخۆش.
شوێنکەوتنی ئامێرە پزیشکییەکان: لە نەخۆشخانە گەورەکاندا، دۆزینەوەی ئامێری ئۆکسجین یان عارەبانەی گواستنەوە لە کاتی پێویستدا کاتێکی زۆر دەبات؛ سێنسەرە پاسیڤەکان شوێنی وردی هەموو ئامێرەکان لەسەر نەخشەی نەخۆشخانەکە نیشان دەدەن.
هـ. لە ناو بینا زیرەکەکاندا (Smart Buildings)
کۆنترۆڵی وردی ژینگەیی: چاندنی سێنسەر لەسەر مێزی فەرمانبەران بۆ ئەوەی سیستەمی ساردی و گەرمی تەنها ئەو ژوورە یاخود ئە ناوچەیە فێنک بکاتەوە کە کەسێکی لێ دانیشتووە.
پاراستنی ئاسایش: سێنسەری دەرگا و پەنجەرەکان کە پێویستیان بە هیچ وایەر و پاترییەک نییە و بۆ هەمیشە کار دەکەن، بەمەش ئەگەری لەکارکەوتنی سیستەمی دزگیر (Security System) بەهۆی تەواوبوونی پاترییەوە دەگاتە سفر.
ئەم جێبەجێکردنانە نیشانی دەدەن کە Passive IoT تەنها ئامرازێک نییە، بەڵکو سیستەمێکی دەمارییە بۆ هەر دامەزراوەیەک کە بیەوێت بە کەمترین تێچوو بەراورد بە Active IoT ، بەرزترین ئاستی کۆنترۆڵ و کارایی (Efficiency) بەدەستبهێنێت.
٤. ستانداردە نێودەوڵەتییەکان و لایەنی یاسایی
هەر پڕۆژەیەک کە Passive IoT بەکاردەهێنێت، ئاسانتر دەتوانێت ئەم بڕوانامانە بەدەستبهێنێت:
LEED & BREEAM بەهۆی کەمکردنەوەی بەکاربردنی وزە و پاشماوەی باتری.
ISO 50001 بۆ بەڕێوەبردنی کارای وزە لە ڕێگەی داتای ورد و چرکەبەچرکە.
ESG Compliance ڕاکێشانی وەبەرهێنەران بەهۆی پابەندبوون بە مەرجە ژینگەیی و کۆمەڵایەتییەکان.
٥. ئاستەنگەکان (Challenges)
سەرەڕای سوودەکانی، هێشتا هەندێک ئاستەنگ هەن:
مەودای پەیوەندی: چونکە وزەیان زۆرکەمە، زۆربەیان بۆ مەودای کورت (وەک ناو بینایەک) گونجاون.
ژێرخانی تۆڕ: پێویستیان بە وەرگری تایبەت (Gateways) هەیە کە بتوانن ئەو ئاماژە لاوازانە بخوێننەوە.
پوختە
Passive IoT تەنها پێشکەوتنێکی تەکنیکی نییە، بەڵکو گۆڕینی بۆچونی ئەندازیارییە لە "ئامێری کارەباییەوە" بۆ "ئامێری ژینگەیی". بۆ هەر ئەندازیار و خاوەن پڕۆژەیەک کە دەیەوێت بیناکەی بۆ داهاتوو (Future-proof) بێت، وەبەرهێنان لەم تەکنەلۆژیایەدا گەرەنتی کەمکردنەوەی خەرجییەکان و بەرزکردنەوەی بەهای موڵکەکەیە لە ئاستی نێودەوڵەتیدا.
لە گۆڕانكاری تێدا كراوە لە لایەن فریدون فرج فتح الله
ئەندازیاری کارەبا - ڕاوێژکار
فریدون فرج فتح اللە