12 كاتژمێر لەمەوپێش12 کاژمێر دانراوە ئایا تا ئێستا بیرت لەوە کردووەتەوە چۆن دەتوانین ئینتەرنێت و پەیوەندی بگەیەنینە دوورەدەستترین گوند، یان لوتکەی چیاکان کە هیچ تاوەرێکی لێ نییە؟ وەڵامەکە لای پڕۆژەیەکی ناوازەی ئەندازیارییە بە ناوی HAPS.HAPS چییە؟وشەی HAPS کورتکراوەی (High-Altitude Platform Systems)ـە. بە زمانێکی سادە: تەسەور بکە تاوەرێکی مۆبایل یان ئینتەرنێت لە جیاتی ئەوەی لەسەر زەوی بێت، بخرێتە سەر فڕۆکەیەکی بێفڕۆکەوانی وزەی خۆر یان باڵۆنێکی زەبەلاح و لە بەرزاییەکی (نزیکەی ٢٠ کیلۆمەتر) جێگیر بکرێت. کە ١٠ کیلۆمەتر لە فڕۆکەی ئاساییبەرزترە بۆ ئەوەی لە سەرووی کەشوهەوا بێت، و ٥٠٠ کیلۆمەترلە نزمترین مانگی دەستکرد لەزەوی نزیکترە بۆ ئەوەی خێراترین پەیوەندی دابین بکات. واتە زۆر نزمتر لە مانگە دەستکردەکان ،وەک ئەوە وایە "تاوەرێکی فڕیو"مان هەبێت لە ناو جەرگەی ئاسماندا!ئایا ئەمە خەیاڵە یان ڕاستی؟⚠️لەم ساڵانەی دواییدا، ململانێیەکی گەورە لە نێوان کۆمپانیاکانی فڕین و گەیاندن دەستی پێکردووە بۆ کۆنترۆڵکردنی ئاسمانی "سترەتۆسفیر". لێرەدا دیارترین ئەو لایەنانە دەخەینە ڕوو کە پێشەنگن لەم بوارەدا:١. کۆمپانیاکانی بواری گەیاندن و ئینتەرنێت (Telecommunications) لەم بەشەدا کۆمپانیای Airbus بە پڕۆژەی (Zephyr) پێشەنگە؛ فڕۆکەیەکی بێفڕۆکەوانی وزەی خۆرە کە دەتوانێت بۆ ماوەی چەندین مانگ بە بەردەوامی بفڕێت و تیشک دەخاتە سەر دابینکردنی هێڵی 4G و 5G و چاودێریکردنی زەوی. هەروەها کۆمپانیای SoftBankی ژاپۆنی وەبەرهێنانێکی گەورەی لەم بوارەدا کردووە و ئێستا لەگەڵ کۆمپانیای Sceye کاردەکات بۆ بەکارهێنانی سەکۆ ئاسمانییەکانی شێوە "کەشتی" کە بە گازی هیلیۆم پڕکراون. لە لایەکی ترەوە، کۆمپانیای AeroVironment بە پەرەپێدانی فڕۆکەی (HAWK30) ناوبانگی دەرکردووە، کە تایبەتە بە گەیاندنی پەیوەندییەکان و چاودێریی بەردەوامی ناوچە جیاوازەکان.٢. بواری بەرگری و چاودێریی ئەمنی (Defense & Surveillance) کۆمپانیای BAE Systems بە هاوکاری پڕۆژەی (PHASA-35) فڕۆکەیەکی بێفڕۆکەوانی وزەی خۆریان بەرهەم هێناوە کە بۆ ئەرکە درێژخایەنەکانی هەواڵگری و چاودێری بەکاردێت. هەروەها کۆمپانیای Thales Alenia Space کار لەسەر سەکۆیەکی تێکەڵاو دەکات بە ناوی (Stratobus)، کە کەشتییەکی ئاسمانیی سترەتۆسفیرییە و هەم بۆ گەیاندن و هەم بۆ چاودێریی سەربازی و مەدەنی دیزاین کراوە. کۆمپانیای Northrop Grummanیش کە مێژوویەکی درێژی لە فڕۆکەی بێفڕۆکەواندا هەیە، ئێستا خەریکی لێکۆڵینەوەیە لەسەر سەکۆ جێگیرەکانی ئاسمانی بەرز.٣. لایەنە ناوچەیی و نوێیەکان وڵاتی چین لە ڕێگەی کۆمپانیاکانی (AVIC) و (CASC) بە توندی کار لەسەر فڕۆکەی HAPSی وزەی خۆر دەکەن بۆ مەبەستی سەربازی و گەیاندن. هەروەها پەیمانگای توێژینەوەی ئاسمانیی کۆریا (KARI) پەرە بە فڕۆکەی بێفڕۆکەوانی تایبەت دەدات. لە ژاپۆنیش، کۆمپانیای Sky Perfect JSAT هاوبەشی لەگەڵ ئایرباس کردووە بۆ ئەوەی خزمەتگوزارییەکانی HAPS بە کرداری بخاتە خزمەت کەرتی گەیاندنەوە.بۆچی HAPS وەک شۆڕشێک دەبینرێت؟١. فریادڕەسی ناوچە دوورەدەستەکان: ئەم سیستەمە بۆ شارە قەرەباڵغەکان نییە، بەڵکو باشترین چارەسەرە بۆ ئەو ناوچە دابڕاوانەی کە ژمارەی بەکارهێنەریان سنووردارە و تاوەری ئاسایییان پێ ناگات.٢. چاودێری و پاراستن: وەک "چاوێکی زیرەک" بۆ چاودێریکردنی وردی کەشوهەوا، لافاو، یان پاراستنی سنوورەکان بەکاردێت. ٣. دۆستی ژینگە: ئەم ئامێرانە بە وزەی خۆر کار دەکەن، واتە تێچووی وزەیان نییە و ژینگەش پیس ناکەن.هاوسەنگیی نێوان "ڕووبەر" و "ژمارەی بەکارهێنەران"یەکێک لە خاڵە سەرنجڕاکێشەکان ئەوەیە کە یەک پلاتفۆرمی HAPS دەتوانێت ڕووبەرێکی یەکجار فراوان دابپۆشێت. بەڵام دەبێت ئەوە بزانین کە توانای بەستنەوەی (Capacity) بۆ ژمارەیەکی دیاریکراو لە بەکارهێنەرانە. بۆیە ئەمە "تەواوکەری" تاوەرەکانی سەر زەوییە؛ تاوەرەکان بۆ ناو شارە قەرەباڵغەکان و HAPS بۆ ناوچە دوورەدەست و کەم دانیشتووانەکان.چۆن تێچووی کۆمپانیاکانی گەیاندن کەم دەکاتەوە؟ڕەنگە بپرسیت دروستکردنی فڕۆکەیەکی ئاوا گران نییە؟ وەڵامەکە ئەوەیە کە لە پلانە درێژخایەنەکاندا زۆر هەرزانتر دەوەستێت:پاشەکەوت لە زەوی و کارەبا: کۆمپانیا چیتر پێویستی بە کڕینی سەدان پارچە زەوی و دابینکردنی مۆلیدە و گاز نییە بۆ ناوچە سەختەکان.چاککردنەوەی ناوەندی: لەجیاتی ناردنی تیم بۆ لوتکەی چیاکان، پلاتفۆرمەکە دەهێنرێتە خوارەوە و لە تاقیگەدا چاک دەکرێت.خێرایی لە کارکردن: بونیادنانی سەدان تاوەر ساڵێکی دەوێت، بەڵام هەڵدانی یەک پلاتفۆرمی HAPS تەنها چەند کاتژمێرێکی دەوێت.ئەنجام:تەکنەلۆژیای HAPS خەونێکی ئەندازیارییە کە هێشتا لە تاقیگەکاندا پەرەی پێ دەدرێت. ئامانجی ئەم تەکنەلۆژیایە ئەوەیە کە "چەترێکی گەورەی پەیوەندی" بەسەر ئەو شوێنانەدا بکێشێت کە مرۆڤایەتی لێیە بەڵام تەکنەلۆژیای پێ نەگەیشتووە. ئەندازیاری کارەبا - ڕاوێژکارفریدون فرج فتح اللە
ئایا تا ئێستا بیرت لەوە کردووەتەوە چۆن دەتوانین ئینتەرنێت و پەیوەندی بگەیەنینە دوورەدەستترین گوند، یان لوتکەی چیاکان کە هیچ تاوەرێکی لێ نییە؟ وەڵامەکە لای پڕۆژەیەکی ناوازەی ئەندازیارییە بە ناوی HAPS.
HAPS چییە؟
وشەی HAPS کورتکراوەی (High-Altitude Platform Systems)ـە. بە زمانێکی سادە: تەسەور بکە تاوەرێکی مۆبایل یان ئینتەرنێت لە جیاتی ئەوەی لەسەر زەوی بێت، بخرێتە سەر فڕۆکەیەکی بێفڕۆکەوانی وزەی خۆر یان باڵۆنێکی زەبەلاح و لە بەرزاییەکی (نزیکەی ٢٠ کیلۆمەتر) جێگیر بکرێت. کە ١٠ کیلۆمەتر لە فڕۆکەی ئاساییبەرزترە بۆ ئەوەی لە سەرووی کەشوهەوا بێت، و ٥٠٠ کیلۆمەترلە نزمترین مانگی دەستکرد لەزەوی نزیکترە بۆ ئەوەی خێراترین پەیوەندی دابین بکات. واتە زۆر نزمتر لە مانگە دەستکردەکان ،وەک ئەوە وایە "تاوەرێکی فڕیو"مان هەبێت لە ناو جەرگەی ئاسماندا!
ئایا ئەمە خەیاڵە یان ڕاستی؟⚠️
لەم ساڵانەی دواییدا، ململانێیەکی گەورە لە نێوان کۆمپانیاکانی فڕین و گەیاندن دەستی پێکردووە بۆ کۆنترۆڵکردنی ئاسمانی "سترەتۆسفیر". لێرەدا دیارترین ئەو لایەنانە دەخەینە ڕوو کە پێشەنگن لەم بوارەدا:
١. کۆمپانیاکانی بواری گەیاندن و ئینتەرنێت (Telecommunications) لەم بەشەدا کۆمپانیای Airbus بە پڕۆژەی (Zephyr) پێشەنگە؛ فڕۆکەیەکی بێفڕۆکەوانی وزەی خۆرە کە دەتوانێت بۆ ماوەی چەندین مانگ بە بەردەوامی بفڕێت و تیشک دەخاتە سەر دابینکردنی هێڵی 4G و 5G و چاودێریکردنی زەوی. هەروەها کۆمپانیای SoftBankی ژاپۆنی وەبەرهێنانێکی گەورەی لەم بوارەدا کردووە و ئێستا لەگەڵ کۆمپانیای Sceye کاردەکات بۆ بەکارهێنانی سەکۆ ئاسمانییەکانی شێوە "کەشتی" کە بە گازی هیلیۆم پڕکراون. لە لایەکی ترەوە، کۆمپانیای AeroVironment بە پەرەپێدانی فڕۆکەی (HAWK30) ناوبانگی دەرکردووە، کە تایبەتە بە گەیاندنی پەیوەندییەکان و چاودێریی بەردەوامی ناوچە جیاوازەکان.
٢. بواری بەرگری و چاودێریی ئەمنی (Defense & Surveillance) کۆمپانیای BAE Systems بە هاوکاری پڕۆژەی (PHASA-35) فڕۆکەیەکی بێفڕۆکەوانی وزەی خۆریان بەرهەم هێناوە کە بۆ ئەرکە درێژخایەنەکانی هەواڵگری و چاودێری بەکاردێت. هەروەها کۆمپانیای Thales Alenia Space کار لەسەر سەکۆیەکی تێکەڵاو دەکات بە ناوی (Stratobus)، کە کەشتییەکی ئاسمانیی سترەتۆسفیرییە و هەم بۆ گەیاندن و هەم بۆ چاودێریی سەربازی و مەدەنی دیزاین کراوە. کۆمپانیای Northrop Grummanیش کە مێژوویەکی درێژی لە فڕۆکەی بێفڕۆکەواندا هەیە، ئێستا خەریکی لێکۆڵینەوەیە لەسەر سەکۆ جێگیرەکانی ئاسمانی بەرز.
٣. لایەنە ناوچەیی و نوێیەکان وڵاتی چین لە ڕێگەی کۆمپانیاکانی (AVIC) و (CASC) بە توندی کار لەسەر فڕۆکەی HAPSی وزەی خۆر دەکەن بۆ مەبەستی سەربازی و گەیاندن. هەروەها پەیمانگای توێژینەوەی ئاسمانیی کۆریا (KARI) پەرە بە فڕۆکەی بێفڕۆکەوانی تایبەت دەدات. لە ژاپۆنیش، کۆمپانیای Sky Perfect JSAT هاوبەشی لەگەڵ ئایرباس کردووە بۆ ئەوەی خزمەتگوزارییەکانی HAPS بە کرداری بخاتە خزمەت کەرتی گەیاندنەوە.
بۆچی HAPS وەک شۆڕشێک دەبینرێت؟
١. فریادڕەسی ناوچە دوورەدەستەکان: ئەم سیستەمە بۆ شارە قەرەباڵغەکان نییە، بەڵکو باشترین چارەسەرە بۆ ئەو ناوچە دابڕاوانەی کە ژمارەی بەکارهێنەریان سنووردارە و تاوەری ئاسایییان پێ ناگات.
٢. چاودێری و پاراستن: وەک "چاوێکی زیرەک" بۆ چاودێریکردنی وردی کەشوهەوا، لافاو، یان پاراستنی سنوورەکان بەکاردێت.
٣. دۆستی ژینگە: ئەم ئامێرانە بە وزەی خۆر کار دەکەن، واتە تێچووی وزەیان نییە و ژینگەش پیس ناکەن.
هاوسەنگیی نێوان "ڕووبەر" و "ژمارەی بەکارهێنەران"
یەکێک لە خاڵە سەرنجڕاکێشەکان ئەوەیە کە یەک پلاتفۆرمی HAPS دەتوانێت ڕووبەرێکی یەکجار فراوان دابپۆشێت. بەڵام دەبێت ئەوە بزانین کە توانای بەستنەوەی (Capacity) بۆ ژمارەیەکی دیاریکراو لە بەکارهێنەرانە. بۆیە ئەمە "تەواوکەری" تاوەرەکانی سەر زەوییە؛ تاوەرەکان بۆ ناو شارە قەرەباڵغەکان و HAPS بۆ ناوچە دوورەدەست و کەم دانیشتووانەکان.
چۆن تێچووی کۆمپانیاکانی گەیاندن کەم دەکاتەوە؟
ڕەنگە بپرسیت دروستکردنی فڕۆکەیەکی ئاوا گران نییە؟ وەڵامەکە ئەوەیە کە لە پلانە درێژخایەنەکاندا زۆر هەرزانتر دەوەستێت:
پاشەکەوت لە زەوی و کارەبا: کۆمپانیا چیتر پێویستی بە کڕینی سەدان پارچە زەوی و دابینکردنی مۆلیدە و گاز نییە بۆ ناوچە سەختەکان.
چاککردنەوەی ناوەندی: لەجیاتی ناردنی تیم بۆ لوتکەی چیاکان، پلاتفۆرمەکە دەهێنرێتە خوارەوە و لە تاقیگەدا چاک دەکرێت.
خێرایی لە کارکردن: بونیادنانی سەدان تاوەر ساڵێکی دەوێت، بەڵام هەڵدانی یەک پلاتفۆرمی HAPS تەنها چەند کاتژمێرێکی دەوێت.
ئەنجام:
تەکنەلۆژیای HAPS خەونێکی ئەندازیارییە کە هێشتا لە تاقیگەکاندا پەرەی پێ دەدرێت. ئامانجی ئەم تەکنەلۆژیایە ئەوەیە کە "چەترێکی گەورەی پەیوەندی" بەسەر ئەو شوێنانەدا بکێشێت کە مرۆڤایەتی لێیە بەڵام تەکنەلۆژیای پێ نەگەیشتووە.
ئەندازیاری کارەبا - ڕاوێژکار
فریدون فرج فتح اللە